हामी नेपालीहरू एउटा वाक्य धेरै सुन्छौं: “हाम्रो चलन नै यस्तै हो।” तर के हरेक पुरानो चलन सही हुन्छ? दशैंमा टीका लगाउनु, तिहारमा दियो बाल्नु, देउसी–भैलो खेल्नु, ठूलाबडाको आशीर्वाद लिनु, पुर्खालाई सम्झनु—यी हाम्रो संस्कृति र पहिचानका सुन्दर पक्ष हुन्। तर संस्कृतिसँगै हामीले पुस्तौंदेखि केही डर पनि बोकेर आएका छौं। बिरालोले बाटो काट्यो—अशुभ। घरबाट निस्कँदा कसैले हाच्छ्युँ गर्‍यो—एकछिन रोक। आज साइत राम्रो छैन—महत्त्वपूर्ण काम नगर। हत्केला चिलायो—पैसा आउँछ। कुण्डली मिलेन—विवाह राम्रो हुँदैन। महिनावारी भयो—महिला “अशुद्ध” भइन्। पूजा ठीकसँग भएन—अनिष्ट हुन सक्छ। कसैले सोध्यो, “यसको प्रमाण के हो?” जवाफ प्रायः एउटै आउँछ: “बाउबाजेको पालादेखि चलिआएको हो।” तर कुनै कुरा सयौं वर्षदेखि मानिँदै आएको छ भन्दैमा त्यो स्वतः सत्य हुन्छ? यही प्रश्न शायद हामीले धेरै पहिले सोध्नुपर्थ्यो। धर्म र डर एउटै कुरा होइनन् मन्दिर जानु आस्था हुन सक्छ। दियो बाल्नु श्रद्धा हुन सक्छ। व्रत बस्नु व्यक्तिगत आध्यात्मिक अभ्यास हुन सक्छ। डोरो बाँध्नु आफ्नो संस्कृतिसँगको सम्बन्ध हुन सक्छ। तर जब हामी भन्छौं— “यो नगरे भगवान रिसाउनुहुन्छ।” “यो दिन यात्रा गरे अनिष्ट हुन्छ।” “यो पूजा नगरे परिवारमा समस्या आउँछ।” त्यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ: यो विश्वास हो, कि डर? यदि सर्वशक्तिमान भगवान हुनुहुन्छ भने, के उहाँ साँच्चै कुनै मानिसले पूजा गर्दा एउटा मन्त्र छुटायो भनेर रिसाउनुहुन्छ? के ब्रह्माण्डको व्यवस्था हाम्रो विवाहको साइत पाँच मिनेट तलमाथि हुँदा बदलिन्छ? के एउटा बिरालोले सडक पार गर्दा हाम्रो भाग्य परिवर्तन हुन्छ? यी प्रश्न धर्मविरोधी होइनन्। यी केवल प्रश्न हुन्। अझ कठिन प्रश्न कहिलेकाहीँ अन्धविश्वास हास्यास्पद मात्र हुँदैन—हानिकारक पनि हुन सक्छ। बिरामीलाई अस्पताल लैजानुको सट्टा केवल धामीझाँक्रीमा निर्भर गरियो भने? महिनावारी भएकी महिलालाई “अशुद्ध” भनेर अलग राखियो भने? कसैको विवाह केवल ज्योतिषीय भविष्यवाणीका कारण रोकियो भने? परिवार आर्थिक समस्यामा हुँदा पनि “नगरे अनिष्ट हुन्छ” भन्ने डरले महँगो धार्मिक कर्मकाण्ड गर्न बाध्य महसुस गर्‍यो भने? त्यो बेला हामीले सोध्नैपर्छ: हामी परम्परा जोगाइरहेका छौं, कि डरलाई अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गरिरहेका छौं? सबै पुरानो कुरा फाल्नुपर्छ भन्ने होइन आधुनिक हुनु भनेको आफ्नो संस्कृति त्याग्नु होइन। तपाईं दशैं मनाउन सक्नुहुन्छ र अन्धविश्वासमाथि प्रश्न पनि गर्न सक्नुहुन्छ। तपाईं मन्दिर जान सक्नुहुन्छ र वैज्ञानिक उपचार पनि रोज्न सक्नुहुन्छ। तपाईं ज्योतिष सुन्न सक्नुहुन्छ, तर आफ्नो जीवनको निर्णय त्यसकै हातमा दिन आवश्यक छैन। तपाईं पुर्खाको सम्मान गर्न सक्नुहुन्छ—उनीहरूले विश्वास गरेका हरेक कुरा सत्य मान्नैपर्छ भन्ने छैन। किनकि हाम्रा पुर्खाले हामीलाई परम्परा मात्र दिएका छैनन्। सोच्ने क्षमता पनि दिएका छन्। त्यसैले अर्को पटक कसैले भन्यो— “यस्तो नगर्नू, अशुभ हुन्छ।” रिसाउनु पर्दैन। बहस पनि गर्नु पर्दैन। एउटा सानो प्रश्न सोधे पुग्छ: “किन?” यदि त्यसको जवाफ केवल— “पहिलेदेखि यस्तै चलिआएको छ” भन्ने मात्र हो भने, शायद अर्को प्रश्न सोध्ने समय आएको छ: के हामी संस्कृति जोगाउँदैछौं—कि प्रमाण नभएको डरलाई संस्कृति भनेर जोगाउँदैछौं?